De grote dode: Het offer en de levenskunst.

Inleiding-biografie, samenstelling en redactie, Wim de Lobel. Onder de nieuwe titel heeft de Jan Börger-Bibliotheek een herziene uitgave verzorgd van haar eerdere publicatie: Het spookt in de Sint Jan! (1997)

De Rotterdamse hegeliaans georiënteerde filosoof Jan Börger (1888- 1965) heeft, na zijn uittreding uit de Hervormde Gemeente als dominee te Gouda (1928), zijn verdere leven gewijd aan het houden van filosofische verhandelingen. Dit gebeurde vooral vanuit zijn school Het Logos-Verband te Rotterdam. Zijn teksten verschenen overwegend in gestencilde uitgaven. Vanuit zijn theologische en filosofische studies had hij zich ontwikkeld tot een atheïstische denker. Zijn filosofische inzichten gaan deels parallel aan die van 'De Hollandsche Radicale School', welke voortgekomen was uit het vrijzinnige denken eind negentiende eeuw. Allard Pierson, die in 1865 de kerk verlaten had, was daarvan de grondlegger. Kenmerkend was dat de Evangeliën niet meer werden geïnterpreteerd als realistische historische en godsdienstige verhalen. Bij nader inzien blijken de Evangeliën, die spreken in gelijkenissen, te staan in het teken van waarheid en verbeelding. Zij zijn een uitkristallisering van het Griekse denken en berusten derhalve op een wijsgerige grondslag.

Börger bevond dat bij de gelijktijdig 'geboren' Christusfiguur en de figuur van Johannes de Doper er sprake is van een dialectische verhouding. De Doper symboliseert de verstandige man van de wereld, terwijl de Christus de Logos - het woord - tot uitdrukking brengt. De inherente logos van de werkelijkheid, die reeds door Herakleitos is geduid, weerspiegelt zich filosofisch in de dialectische logica. In deze innerlijke zelfwerkzame monoloog neemt de filosoof afstand van zijn wereldse zijn en opvattingen: De grote dode. Hegel zegt dienaangaande: 'Het rijk van de geest is het rijk van de vrijheid'. Slechts de mens die begrijpt is vrij.

Johannes de Doper wordt door Börger gekarakteriseerd als de wereldverbeteraar, die tevens in het teken van de macht staat. De Jezus Christusfiguur - de Zoon des Mensen - daarentegen, is de wijsgeer die tracht de wereld en de macht te begrijpen om die te kunnen overwinnen, zonder echter het wereldse te willen afschaffen. Herodes is een merkwaardige figuur. Hij maakt wel bezwaar om Johannes (de macht) te laten onthoofden, maar laat zonder pardon Jezus Christus (de waarheid) kruisigen. Johannes is in de wereldliteratuur, zoals Börger opmerkt, teveel als een individu afgeschilderd, terwijl hij feitelijk staat voor het wereldse denken. Börger noemt Judas de meest logische figuur. Die pleegt zelfmoord als hij de waarheid verraadt. Judas haakt dus noodgedwongen af omdat, ondanks de leugen, zonder de waarheid niet is te leven.

Ook andere opmerkelijke beschouwingen zijn in de bloemlezing opgenomen. Daarin lezen wij onder andere over de vrouwen-emancipatie en de vrije sexualiteit. Zo definieerde Börger zowel de heterosexualiteit als homosexualiteit als een (bepaalde) geestesgesteldheid. Het sadisme noemde hij daarentegen de volslagen geest van de natuurlijke prikkel, want toegespitst op de lust. Hoewel de liefde veelal met de lust wordt verward, is het niet zo dat zij elkaar uitsluiten. Zo kent Europa wel zijn liefdesverhalen maar weet men eigenlijk niet wat liefde is. Europa is geïndividualiseerd en verzakelijkt; de gehele aarde wordt verhandeld en vernietigd. De verzakelijkte burgerman is het nageslacht van Batavus Droogstoppel, die door Multatuli in zijn Max Havelaar haarscherp werd neergezet. Dat is de burgerman die zich de kunst van het dubbelboekhouden heeft eigengemaakt. Voor hem is het leven geen roes, maar staat in het teken van het spaarbankboekje. Het moge duidelijk zijn dat Börger zijn tijd ver vooruit was.

Laat het vooral duidelijk zijn dat Börger de evangelische figuren heeft uitgewerkt naar hun filosofische betekenis. Tevens plaatste hij zijn zienswijze in een spiritueel anarchistische context. Naast de figuur van Jezus, die zelfs door Stirner en Nietzsche een anarchist werd genoemd, verbeeldt de Mariafiguur (Afrodite), het vrouwelijke en ontvankelijke maagdelijke beginsel. Een maagdenvlies speelt hier derhalve geen rol, maar heeft letterlijk opgevat alleen maar geleid tot belachelijke theologische discussies. Het begrip vrouw is een wezenlijke component in Börgers filosofie. Wanneer hij dan ook de levenskunst nader definieert is daarvan het kenmerk, dat de vrouw het middelpunt is van een werkelijke samenleving.

Met zijn scherpzinnig logische analyses van de Evangeliën en onder andere de Griekse mysteriën, stond en staat Jan Börger in de wereld van de filosofie op eenzame hoogte.

De teksten van Börger staan vol met scherpzinnige opmerkingen en het is voor de filosofen onder ons de moeite waard om die te ontdekken. Hij heeft een omvangrijk oeuvre nagelaten. Wij menen er goed aan te doen om voor zijn werk opnieuw de aandacht te vragen. Voor deze bloemlezing is geput uit zijn vroege werk dat nog niet, zoals later wel gebeurde, op stencil werd uitgegeven. Uitzondering vormt het laatste hoofdstuk De berekening van de werkelijkheid, een uittreksel uit de abstracte cursus de Samenvatting 1946-1949, bedoeld als een inleiding op de abstracte gelijknamige cursus uit 1956-1957. Daarvan is al een reprint uitgegeven.

Het boek Het hoofd van Johannes de Doper, (356 blz. ISBN-13: 987-90-76033-27-3) kan via de boekhandel worden besteld of rechtstreeks via deze website