Wij willen hier uw aandacht vestigen op een bijzondere studie betreffende een erasmusiaanse gedachtewereld. Want zoals de titel reeds verraadt is een zeer groot deel niet aan Erasmus zelf gewijd. Zoals de schrijver Bart de Ligt zelf in de inleiding aangeeft, ligt zijn blikveld wat ruimer. In deze uitgave namelijk wordt niet, als reeds zo vaak is geschied, Erasmus' gedachtegoed op zichzelf beschouwd, maar beschreven in zijn cultuurhistorische functie. Dat wil zeggen, zijn denken en handelen gezien in de tijdsspanne waarin hij leefde: West-Europa van ongeveer 1300 tot 1600. Het gaat hier dus enerzijds om Erasmus' ideologische genealogie, die duidelijk een wijd vertakte noordelijke, en niet minder duidelijk een wijd vertakte zuidelijke wortel heeft. Anderzijds gaat het hier om zijn eigenaardige individualiteit, zoals die in wisselwerking met de omstandigheden, waaronder hij werd geboren, leefde en werkte, zich wel ontwikkelen moest.

De stelling Erasmus est homo pro is slechts zeer betrekkelijk juist. Niemand blijkt tenslotte iets op zichzelf te wezen: elk is product van aanleg (erfelijkheid) en omgeving (omstandigheden), die onophoudelijk op elkaar inwerken, en vaak osmotisch in elkander overgaan. De mens is een natuurlijk, sociaal en historisch wezen: hangt samen met de streek waarin hij werd geboren, en met zijn soortgenoten in ruimte en tijd. Echter, eenmaal ontstaan en tot bewustzijn van zijn eigenaardigheid gekomen, kan hij, daar elke menselijke aanleg een zekere mate van denken en willen insluit, zichzelf als factor in het universeel cultuurproces erkennen - om met Kant te spreken - pogen te ontdekken: wat hij moet zijn, om werkelijk mens te zijn. In zoverre hij dan deze ontdekking weer weet om te zetten tot daad, verheft hij zich, door en ondanks zijn betrekkelijk toevallige individualiteit en het wisselvallig spel van zijn niet minder betrekkelijk lot, tot een waarachtige persoonlijkheid, en neemt aan de geschiedenis der mensheid scheppend deel.

Wij hopen, dat hiermee meteen heel wat vooroordelen en legenden worden opgeruimd, onder andere de veelverspreide mening, dat Erasmus niets meer zou hebben te zeggen aan onze tijd.

De predikant en vredesactivist Bart de Ligt (1883-1938) was een gedreven idealist, die na zijn afscheid van de kansel (1915) en aanvankelijk als christensocialist, een vorm van religieus atheïsme en anarchisme omarmde. Hij geloofde in een vernieuwing van de cultuur, al of niet geschraagd door de expansie op het gebied van wetenschap en techniek. Ook de daaruit voortvloeiende sociaal-economische ontwikkelingen speelden in zijn leven een belangrijke rol. Geboren in Schalkwijk kreeg De Ligt van huis uit, zijn vader was hervormd predikant, een calvinistische opvoeding waaronder hij zeer heeft geleden. Na zijn gymnasiumopleiding ging hij theologie studeren in Utrecht. In 1910 werd hij bevestigd als Nederlands Hervormd predikant te Nuenen.

In zijn studietijd las De Ligt reeds veel en werd sterk beïnvloed door de Tachtigers zoals Van Eeden en Gorter. Het werk van Multatuli en Tolstoj maakte ook diepe indruk op hem. Colleges van Bolland in Utrecht zette hem op het spoor van de hegeliaanse filosofie en vanuit deze visie op het Duitse idealisme (Fichte) en de mystiek (Eckhart, Cusanus). Hoewel hij deze vormen van filosofie slechts in grote lijnen onderschreef, draagt zijn latere werk het stempel van deze geestelijke denkwereld.

Bart de Ligt liet een omvangrijk oeuvre na van boeken, brochures en artikelen. Hij hield veel lezingen en kampte zodoende met een overladen programma ondanks zij zwakke gestel. In 1925 was hij fysiek uitgeput en zocht, met zijn vrouw, rust in Italië. In het najaar vertrokken zij naar Genève waar De Ligt de meeste van zijn grote werken schreef. Een standaardwerk daaronder is Vrede als Daad, waarvan ook een Engelse en Franse bewerking verscheen. Als een van zijn uitzonderlijke prestaties schreef hij, in zijn laatste levensfase, een informatieve biografie: Erasmus, begrepen uit de geest der renaissance. Met Erasmus voelde hij zich sterk verwant, maar zoals hij wel eens verzuchtte: Erasmus zal mijn dood nog zijn. Op 55 jarige leeftijd stierf De Ligt ten gevolge van een hartaanval.